Belge İncelemede Aydınlatma ve Görme olayının rolü:

Belge Türk Dil Kurumu tarafından “Bir gerçeğe tanıklık eden yazı, fotoğraf, resim, film vb., vesika, doküman” olarak tanımlanmıştır. Konvansiyonel belgeler insan gözü ile ve doğal (gün ışığı) aydınlatma ile rahatça okunacak veya algılanacak şekilde üretilir. Böylece toplumdaki görmesi normal olan bireyler belgeleri olması gerektiği gibi algılayabilirler.

Belgeler belgenin sahibine haklar tanıdığı için, kötü niyetli kişiler tarafından sahteleri de üretilir. Belgeye bakarak hak sahipliğini onaylayacak ve hakkın kullanılmasına izin verecek kişi veya makamların ise, belgeyi incelemesi gerekmektedir. Bu inceleme belgenin gerçek veya sahte olduğunu ortaya çıkartır, çıkarmalıdır. Bu nedenle belge inceleme hukuk ve adli tıp açısından önemlidir.

Belgelerin incelenmesi için; görme işlevini yerine getirecek bir görme organı veya algaç ile görmenin oluşması için gereken aydınlatmayı / ışığı sağlayan lambalara ihtiyaç bulunmaktadır.

Görme :

İnsan görmesi fen bilimleri tarafından henüz tanımlamamıştır. Ancak çeşitli yöntemler ile bazı boyutları ölçülebilmektedir.

Teknolojinin gelişmesi ile birbirine benzer veya zıt yönleri olabilen yeni görme tipleri belirlenmiştir.  Biyolojik görme (alt tiplerinden biri insan görmesi), makine görmesi, bilgisayar görmesi, yapay görme, sanal gerçeklik (virtual reality) , artırılmış gerçeklik (augmented reality)  v.b. görme tiplerinin bir kısmını oluşturur.

Biyolojik görme yaşayan varlıkların görmesidir. Doğadaki canlı varlıklarda çok farklı görme organları vardır. Bu organların ortak özellikleri görme için görülecek nesne üzerine gün ışığı(veya zbası organlarda ayrıca gün ışığına yakın dalga boylarına (kızılötesi veya mor ötesi gibi) ihtiyaç duymalarıdır.  İnsan gözü bu organların içinde farklı özelliklere sahip bir görme organıdır.

Makine görmesi bir makinenin belli bir işlevi yerine getirmesi için gerekli görsel algılamadır. Çok hassas detayların algılanmasına ihtiyaç duyabileceği gibi, -genelde olduğu gibi- önceden tanımlanmış tek bir işlev için yeterli olan aydınlatma kullanılır.

Bilgisayar gömesi ise,  insan görmesini taklit etmeye yönelik bir görme tipidir. Beynin görme sırasında yaptığı düşünülen işlemleri, bilgisayar aracılığı ile yapar. Derin öğrenme (deep learning) ile insan görsel belleğinin oluşmasında olduğu gibi bilgisayarın görselin içeriği tanımlama belleği oluşturulur.   Kameralar ve sensörler aracılığı ile yazılımlar tarafından yapılan bu işlem sırasında, ortamın aydınlatması insan için gerekli ve yeterli miktardan az veya veya fazla ise bile, sensör ve yazılımın yeteneklerine göre makine veya bilgisayar görmesi oluşabilmesi için gerekli düzeltmeler yapılır.

Sanal gerçeklik varolan veya var olmayan, ancak varolan görüntülere benzer görüntülerin oluşturulmasıdır.

Artırılmış gerçeklik, gerçek dünyadaki fiziksel ortamın, bilgisayar aracılığıyla oluşturulan duyusal girdilerle canlı, dinamik ve gerçek zamanlı olarak hissedip yaşanmasını sağlar. Bugün birçok teknolojide kullanılmaktadır.

 Aydınlatma :

Görmenin oluşması için her görme tipinde o görmeye has yeterli miktarda ve özelliklerde aydınlatma gerekir. Günümüzde dünyada aydınlatma konusunda en yetkin kuruluş olan Uluslararası Aydınlatma Komitesi’nin (CIE) tanımı ile “aydınlatma nesnelere, çevrelerine ve ufak ya da büyük bölgelere, bunların görülebilmesi için, ışık uygulamaktır”.

Aydınlatma her bir görme alt tipi için yeterli seviyede olmalıdır. Aydınlatmanın görme tipine göre az olması görme işlevinin oluşmamasına, görme organının veya sensörünün duyarlılığı üzerinde ise rahatsızlığa veya işlev bozukluğuna (yanlış algılamalara, kamaşmaya v.s.) neden olabilir.

Günümüzde aydınlatma için doğal olan gün ışığı ve ay ışığı yanında, birçok yapay ışık kaynağı kullanılmaktadır. Bir yüzyıl öncesine kadar ön planda olan mum ile yağ veya gaz lambaları, daha sonra enkadessan lambalara bırakmıştır. Yeni ve çevreye daha az zarar veren aydınlatma kaynaklarının bulunması sonrasında günümüzde dünyanın birçok ülkesinde enkadessan ışık kaynaklarının üretimi yasaklanmıştır. Yeni geliştirilen aydınlatma kaynaklarının yaydığı ışınlar daha fazla görünür, daha az görünmez özelliktedirler. Şu anda tüm dünyada en yaygın kullanıma ulaşmış olan LED (light emitting diode = ışık yayan diyot) hemen sadece görünür ışık yayan özelliğe sahip bir ışık kaynağıdır. Çeşitli optik sistemler ve yazılımlar ile LED’in dezavantaj olabilecek ya da eski aydınlatma kaynakları ile uyumlu olmayan bazı özellikleri düzenlenebilir hale getirilmiştir.   LED’in özelliklerine bağlı olarak geliştirilen yeni tasarımlı armatürler ve ışık kaynakları yanında, eski armatürlerin kullanılabilmesi ve eskiye benzer görüntünün oluşması için LED’ler retrofit denilen dışı konvansiyonel görüntülü lambalar olarak da üretilmektedir. Halen farklı alanlarda yüksek ve düşük basınçlı sodyum buharlı lambaların, kompakt flöresan lambaların ve halojen lambaların kullanılmasına da devam etmektedir.

Belgeler birer nesnedir. Üzerlerinde etkili olan aydınlatma özellikleri onların algılanmalarını etkiler ve değiştirebilir.

Aydınlatma Sonucu Oluşabilen Etkiler :

 Yansıma: Bir nesnenin yüzeyine düşen ışığın tümünün veya bir kısmının geriye yansımasıdır. Bu yansıma sırasında ışık şiddetinde bir azalma olabileceği gibi, düşen ışığın içindeki dalga boyları farklı oranlarda yansıyabilirler. Nesneden yansıyan dalga boylarının karışımı nesnenin rengi olarak algılanır.

Renk: Nesnelerin üzerine düşen ışığın içerdiği dalga boylarına göre nesnenin yüzeyinden yansıyan kısmına bağlı olarak göz aracılığı ile beyin tarafından algılanan özelliktir. Düşen ışığın içinde olmayan dalga boyları nesneden yansıyamaz. Bu nedenle bir nesnenin renginin algısı nesnenin üzerine düşen ışığın için var olan dalga boylarına bağlıdır.

Metamerizm: Farklı renk örneklerinin aynı renksel özelliklere sahip lambalar ile aydınlatmada aynı renkte görülmesi, farklı spektruma (renksel özelliklere) sahip ışık kaynakları altında ise farklı renkte algılanmasıdır.

Polarizasyon: Işık kuantum fiziğinde hem parçacık (foton) hem de bir dalga olarak betimlenir. Bugünkü teknoloji ışığın parçacık ve dalga özelliklerini eş zamanlı saptamak için yeterli değildir. Işığın dalga özelliği ışığın yayılma yönüne dik olan düzlemde 360^o salınan sinüzoidal dalga ile betimlenir. 360^o olan salınma kısmen veya tümüyle polarizasyon filtreleri ile elimine edilebilir. Bunun sonucunda örneğin yüzeyler üzerinde ışık kaynakları nedeniyle var olan yansımalar azaltılabilir. Bakılan nesnenin üzerindeki ışık yansımasını değiştirebilen tek filtre polarizasyon fitresidir. Polarizasyon filtreleri nesne üzerinden yansıyan veya kendi içinden geçen ışığı azaltır.  Metalik parlama yansıma olmadığı için polarize filtreden etkilenmez.

Kamaşma: Rahat görme normal bir insan gözü için 500-2.000 lux arasındadır. Işığın algılandığı görme alanı içinde sadece lokal ışık şiddeti fazlalığı ve tüm alandaki ışık şiddetinin fazlalığı iki farklı çeşit kamaşma oluşturabilir.

Flöresans: Moleküler düzeyde bir atom tarafından emilen belli bir dalga boyundaki fotonun daha uzun dalga boyundaki bir fotonun yayılmasına neden olmasıdır. Pratikte düşen ışığın rengine göre yansıyan ışığın renginin daha yüksek frekanslı bir renk olması ile betimlenir.

Görsel algılama için olumlu ve olumsuz yönleri olabilen bu etkiler, insan gözü aracılığı ile veya aletler vasıtası ile aracılığı ile bilinçli olarak oluşturabilir ve istenilen belli hedeflere yönelik olarak kullanılabilir. 

Belge İncelemede Görme ve Aydınlatma :

 Belge incelemesi sırasında bir belgenin gerçekliği, ya da sahte olup olmadığı saptanmak istenir. Bunun için belgenin materyal olarak özellikleri, üzerinde yazı veya başka tanımlama işaretleri varsa, bunların gerçekten var olup olmadığı, tümünün nesnenin yüzeyine eş zamanlı işlenmiş olup olmadığı, aynı materyal (örneğin mürekkep) ile oluşturulup oluşturulmadığı yüzeyin tümünün veya bir kısmının farklı bir işlem görüp görmediği ve birçok farklı başka özellik saptanabilir.

Bu işlemler için yukarıda anlatılmış olan görme biçimleri tek ve kombine olarak kullanılabileceği gibi,  farklı ışık kaynakları ile farklı aydınlatmalar ve ışığın farklı yüzey etkileri oluşturulabilir veya elimine edilebilir.

İnsan görme algısına göre daha objektif olduğu düşünülen makine görmesi, bilgisayar görmesi, sanal gerçeklik veya artırılmış gerçeklik algıları belge incelemede gün geçtikçe daha fazla kullanıma girmektedir. Bu incelemeler tek tek de yapılabilir. Günümüzde daha çok görme tipi, ışık kaynakları ve aydınlatma özellikleri ile aydınlatma sonucu oluşacak etkilerin ayarlanabilir olarak değiştirilebildiği farklı kombine aletlerin kullanımı tercih edilmektedir. Bu aletlerde insan etkisi ve algısı olmadan sonuçların objektif olarak tanımlanması da mümkün olabilmektedir.  Kaynak: OR. K. Hilmi, Göz Hastalıkları Uzmanı